(…) Franz Nierychło, szef orkiestry, był surowym człowiekiem. Często bił swoich muzyków i wiele od nich wymagał, mimo to muzycy mieli dobrze, bo dostawali podwójne racje jedzenia, pół litra mleka i nie pracowali tak ciężko. Granie w orkiestrze było przywilejem. Każdy chciał być w orkiestrze, ale przyjmowali tylko talenty, wirtuozów. Byli wirtuozi z Węgier. Był nasz Adam Kopyciński. I wielu innych. Ale dla mnie granie w orkiestrze było nie do przyjęcia. Postanowiłem nie grać. Orkiestra podczas wymarszu i powrotu więźniów grała tak samo żywym, jak i martwym. Skoczne marsze w rodzaju „Salve Imperator”.

Te marsze grano dla tych, którzy byli zwycięzcami. Codzienne kolumny wynędzniałych cieni maszerowały przez bramę z napisem” Arbeit mach frei” w rytmie eins, zwei, drei, vier. I to wszystko musiało być w „Deutsch Parade”. Z jednej strony esesmani z karabinami, z drugiej kapowie, a te pierwsze szeregi musiały zginać nogi pod kątem 45 stopni. Tak, jak w niemieckiej armii. Tumult! Krzyki! Te kolumny się rwały, bo więźniowie nie mogli nadążyć. A szeregi musiały być równe. Co pięć! Co pięć! Te płynące melodie dodawały ducha tylko przewodnikom – kapom, vorarbeiterom, blokowym. Oni się upajali muzyką. A ci biedni więźniowie, którzy byli zmasakrowani, którzy byli pobici, którzy ledwo się wlekli do obozu, musieli  śpiewać przez całą drogę do pracy i z powrotem. A muzycy grali, jak gdyby nigdy nic się obok nich nie działo… (…)

Powyższe wspomnienia Jana Otrębskiego, zamieszczone w książce Grzegorza Gałęzia i Krzysztofa Białoskórskiego „Ci, którzy przeżyli” (Bellona, Warszawa 2002) obrazują jedne z licznych scen i wydarzeń toczących się w tle złowrogiego napisu „Arbeit macht frei”, znajdującego się nad bramą obozu koncentracyjnego Auschwitz.

Zuchwała kradzież napisu, jak miała miejsce nad ranem 18 grudnia 2009 roku cofnęła czasy o 70 lat, przywołała wspomnienia ponurych czasów śmierci, wywołała szereg spekulacji i ostrych, często słusznych reakcji. Izraelski instytut Yad Vashem w dobitnych słowach nazwał tę kradzież "atakiem na pamięć o holocauście". Dyrektor instytutu Awner Szalew dodał, iż „Znak ten stał się symbolem mordu dokonanego na sześciu milionach Żydów w czasie Holocaustu”.  

Kradzież tego napisu podeptała pamięć nie tylko Żydów. W obozie więziono i zgładzono wiele grup narodowościowych i wyznaniowych. Po wyzwoleniu z zagłady utrzymanie obozu w formie Muzeum, jako miejsca zbrodni i jego symboli, do których bez wątpienia należy napis „Arbeit macht frei” było bardzo ważne. Stało się miejscem pamięci cierpienia i śmierci wielu osób, a także dowodem na to, do czego zdolny jest człowiek.

Obóz koncentracyjny Auschwitz powstał w 1940 roku. 1 maja owego roku władzę w nim objął hauptsturmfuehrer SS Rudolf Hoess. Oświęcim przeznaczony był przede wszystkim do tłumienia oporu Polaków wobec okupacji hitlerowskiej. Z czasem stał się miejscem zagłady dla wszystkich, którzy stawiali opór nazistowskim pragnieniom. Z roku na rok liczba transportów do Auschwitz nieustannie wzrastała. Rosła też liczba tych, których odprowadzano do komór gazowych.

Napis „Arbeit mach frei’ został wykonany z metalu w obozowej ślusarni na rozkaz Niemców w 1940 roku. Pracowali tam polscy więźniowie polityczni, którzy zostali przywiezieni jednym z pierwszych transportów. Napis zaprojektował kapo ślusarni Kurt Mueller, a do wycięcia napisu został wyznaczony mistrz kowalstwa artystycznego Jan Liwacz z numerem obozowym 1010. Istnieje przypuszczenie, iż montując litery, Liwacz wraz ze współwięźniami celowo odwrócili literę B w słowie „Arbeit” by w ten sposób pokazać swój bunt wobec całej sytuacji. Wraz z bramą i napisem wymieniono prowizoryczny płot wokół obozu i zastąpiono go ogrodzeniem z gęsto nawiniętego drutu pod wysokim napięciem, najeżonego długimi, podwójnymi kolcami z napisami „Baczność! Niebezpieczeństwo”.

Po zakończeniu wojny i wyzwoleniu obozu, żołnierze sowieccy zabrali napis jako zdobycz wojenną. Jednakże według relacji byłych więźniów dwaj Polacy odkupili od Rosjan ten napis za butelkę bimbru. Odzyskany napis został ukryty w budynku magistratu w Oświęcimiu a następnie przekazany przez miasto do utworzonego później Muzeum.

Napis na bramie Auschwitz nie był przypadkowy, nie był także jedyny. Rozkazem Theodora Eicke, obergruppenfuehrera SS, współtwórcy niemieckich obozów koncentracyjnych  i wielkiego fanatyka ideologii nazistowskiej takie napisy, oprócz Auschwitz, wykonano również nad bramami wejściowymi do obozów m.in. w Dachau, Gross-Rosen, Sachsenhausen, Flossenbuerg.

Z badań etymologicznych wynika, że napis „Arbeit macht frei” wywodzi się z z parafrazy bardzo popularnego w religii protestanckiej biblijnego wersetu z Ewangelii Jana 8:32 Wahrheit macht frei  (I poznacie prawdę, a prawda was wyzwoli).

W 1872 roku Lorenz Diefenbach, niemiecki pisarz o charakterze nacjonalistycznym, członek berlińskiej Akademii Nauk i przyjaciel Jakuba Grimma napisał książkę o wymownym tytule „Arbeit mach frei” opowiadającą o losach bohatera, który poprzez ciężką i systematyczną pracę jest w stanie się wyzwolić i powrócić na dobrą drogę. Książka, a szczególnie jej tytuł stała się popularna w kręgach nazistowskich do tego stopnia, iż bez skrupułów nadużyto zarówno wersetu z Ewangelii jak też tytułu owej książki do umieszczenia takiego napisu w miejscu, z którego wolność uzyskiwało się w momencie śmierci zarówno poprzez morderczą pracę jak też śmierci w komorze gazowej.

20 grudnia, już po kilku dniach od kradzieży, policja odzyskała oryginalną tablicę, pociętą na trzy fragmenty. Sprawców kradzieży zatrzymano.

Tatiana Rasała